Η παλιά Νέα Οικονομική Διακυβέρνηση

Το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ως οικονομικός, κοινωνικός και πολιτικός χώρος όπως τον γνωρίζαμε μέχρι τώρα τελεί υπό αμφισβήτηση δεν εκπλήσσει πλέον κανένα. Εξ’αλλου όταν το ζήτημα της πιθανής διάλυσής της τίθεται τόσο ανοιχτά είναι φανερό ότι αφορά πλέον ευρύτερα ακροατήρια από εκείνα που το εξέταζαν χρόνια πριν σε επιστημονικούς, πολιτικούς ή διανοητικούς κύκλους .

Συζητήσεις, λοιπόν, όπως αυτή που δημοσίευσε την Κυριακή 20/11/11 η Ελευθεροτυπία στο φάκελο: “Έχει ζωή η ευρωζώνη, έχει θέση η Ελλάδα μέσα σ’ αυτή” (http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=327290)

ή το πρώτο θέμα του Economist της προηγούμενης εβδομάδας (http://www.economist.com/node/21540255) φανερώνουν πώς παρότι η κυρίαρχη πολιτική ασκείται με μια λογική business as usual, στην πραγματικότητα βρισκόμαστε σε μια συγκυρία συνολικής επαναδιαπραγμάτευσης. Με άλλα λόγια το μέλλον φαίνεται τόσο ρευστό, όσο το τρεμάμενο χέρι της πολιτικής ηγεσίας της ΕΕ που αδυνατεί ακόμα και να σηματοδοτήσει τη δυνατότητα επίλυσης της κρίσης.

Ωστόσο, η «συνολική» αυτή επαναδιαπραγμάτευση, είναι συνολική μόνο στον κόσμο του υπό την ευρεία έννοια δημόσιου διαλόγου. Στον κόσμο, δηλαδή, όπου με κάποιο τρόπο έχουμε πρόσβαση όλοι όσοι διαβάζουμε, γράφουμε, βλέπουμε τηλεόραση και ξέρουμε να χρησιμοποιούμε τα διαφόρων ειδών social media. Εκεί όλα τα ενδεχόμενα μοιάζουν να είναι ανοιχτά: από τη διάλυση της ευρωζώνης και της ΕΕ, μέχρι τη μονομερή αποχώρηση μιας ή περισσότερων χωρών, τη δημιουργία νέων νομισματικών περιοχών, την πολιτική ενοποίηση κλπ. Και σε ενα βαθμό είναι ανοιχτά, υπό την έννοια ότι η δυναμική των πραγμάτων είναι τέτοια που δε μπορούν να αποκλειστούν ακόμα και ακραία σενάρια παρότι σε άλλη περίπτωση ίσως να μην επιλέγονταν.

Η αβάσταχτη ελαφρότητα του Economist

http://rnbnet.gr/details.php?id=1396

Για όποιον- οικονομολόγο ή μη- θέλει να έχει μια εικόνα για την τρέχουσα (μεσομακροπρόθεσμη και, βεβαίως, βραχυπρόθεσμη) ανάλυση του κυρίαρχου ρεύματος των οικονομικών (κυρίως), αλλά και πολιτικών εξελίξεων, το εβδομαδιαίο βρετανικό περιοδικό Economist είναι σίγουρα μια από τις βασικές πηγές. Η χρονολογία της πρώτης του έκδοσης (1843), η εντυπωσιακή ποσοτική (αν μη τι άλλο) διείσδυσή του (1.6 εκατομμύρια αντίτυπα ανά τεύχος) και η περιγραφή του βασικού σκοπού του («Να συμμετάσχει στο σκληρό ανταγωνισμό ανάμεσα στην ευφυία, που μας ωθεί να πάμε μπροστά, και την ευτελή άγνοια, που εμποδίζει την πρόοδό μας»), εξασφαλίζουν στον αναγνώστη ότι το εκάστοτε εβδομαδιαίο ανάγνωσμα προερχόμενο από τη συγκεκριμένη πηγή, εντάσσεται σε μια ταυτότητα, στη βάση της οποίας ο αναγνώστης «ξέρει τι να περιμένει».

Υπ’ αυτή την έννοια, η απεικόνιση ενός λιωμένου εγχειριδίου σύγχρονης οικονομικής θεωρίας, με τη συνοδεία του τίτλου «Πού έκανε λάθος και πώς αλλάζει λόγω της κρίσης» στο εξώφυλλο της 18-24 Ιουλίου 2009, ήταν μια μάλλον αναπάντεχη εκτροπή. Η «εκτροπή» αυτή, ωστόσο, έμοιαζε να συνάδει με το σοκ της συγχρονικής αποτυχίας ενός οικονομικού συστήματος, του οποίου η περιγραφή ήταν επί δεκαετίες αποτυπωμένη στο λιωμένο βιβλίο του εξωφύλλου του Economist. Ήταν η φάση της κρίσης κατά την οποία ένας διάχυτος προβληματισμός για το «πόσο μεγάλη ζημιά έχει γίνει επιτέλους», διέτρεχε τα κείμενα όχι μόνο των αρθρογράφων του Economist, αλλά και πολλών θεωρητικών των ορθόδοξων οικονομικών, πολιτικών ηγετών κ.ο.κ. Στην περίπτωση του συγκεκριμένου τεύχους του περιοδικού είναι, νομίζω, χαρακτηριστικές δηλώσεις όπως «…τα τελευταία 30 χρόνια μακροοικονομικής εκπαίδευσης στα μεγαλύτερη Αμερικάνικα και Βρετανικά Πανεπιστήμια ήταν μια πολυδάπανη σπατάλη χρόνου» (The Economist, 18-24 Ιουλίου 2009, σελ. 68) ή ο χαρακτηρισμός κορυφαίων οικονομολόγων του ορθόδοξου ρεύματος (ο.π., σελ. 11) ως «ορθολογικών ηλίθιων»  (‘rational fools’-μια έκφραση που χρησιμοποίησε ο Αμάρτια Σεν για να επικρίνει την υπόθεση του ορθολογικού οικονομικού δρώντος (agent) στο βιβλίο του «Κριτική στα συμπεριφοριακά θεμέλια της Οικονομικής Θεωρίας»).

Ήταν η φάση κατά την οποία, η εντυπωσιακή διάσταση της κρίσης και η ανάγκη κατανόησης και αντιμετώπισής της, συνετέλεσαν ώστε να ανασυρθούν (σε αναλυτικό επίπεδο, αλλά ως έναν βαθμό και σε επίπεδο οικονομικής πολιτικής) ερμηνευτικές θεωρίες χρόνια «ηττημένες» στο ιδεολογικό και πολιτικό πεδίο. Οι αναφορές στο Μαρξ και τον Κέυνς πλήθυναν, οι πωλήσεις του Κεφαλαίου και της Γενικής Θεωρίας εκτοξεύτηκαν, ενώ η επαναφορά της έννοιας της ενεργού ζήτησης και της τόνωσής της μέσω της κρατικής παρέμβασης, μετουσιώθηκαν σε πολιτική πρακτική (παρότι για σύντομο διάστημα, και με τρόπο στρεβλό και αποσπασματικό). Με άλλα λόγια, αυτό που φαινόταν να συμβαίνει εκείνη την περίοδο ήταν η άρρητη παραδοχή ότι η κριτική στην κυρίαρχη οικονομική θεωρία και πρακτική ήταν βάσιμη, ότι οι λόγοι δημιουργίας της κρίσης αφορούσαν το ίδιο το σύστημα και ότι έπρεπε να αντιμετωπιστούν με αντίστοιχο τρόπο.

To be or not to be #2

Πριν από μερικούς μήνες  (2/5/2010) το περιοδικό “Κόκκινο”  δημοσίευσε μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη των καθηγητών Κ. Λαπαβίτσα και Σ. Τομπάζου στην οποία απαντούν σε κοινές ερωτήσεις σχετικά με την “ελληνική κρίση”, το ρόλο της ΕΕ και την πρόταση για μονομερή παύση πληρωμών και έξοδο από την ΟΝΕ. Ο σχετικός διάλογος έχει από τότε εμπλουτιστεί αρκετά με πολλούς έλληνες οικονομολόγους της Αριστεράς να παίρνουν θέση υπέρ της μιας ή της άλλης άποψης. Μια σύνοψη του διαλόγου εδώ. Η συγκεκριμένη συνέντευξη, ωστόσο, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της άμεσης αντιπαράθεσης των επιχειρημάτων.

 

 

 

Ερώτηση: Η καπιταλιστική κρίση διαρκεί. Εκτιμάτε ότι η διαφαινόμενη ανάκαμψη από την ύφεση του 2009 μπορεί να προδιαγράφει μια τροχιά εξόδου απ’ αυτήν;

ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΜΠΑΖΟΣ

Η απάντηση είναι αρνητική. Δεν έχουμε να κάνουμε με μια απλή ύφεση ή με μια κρίση περιοδικού χαρακτήρα. Δεν έχουμε να κάνουμε ούτε με μια απλή κρίση του χρηματοπιστωτικού συστήματος που έχει επιπτώσεις στη λεγόμενη πραγματική οικονομία. Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι οι νομισματικές αρχές, οι κεντρικές τράπεζες και τα κράτη επιτύχουν μιαν αποτελεσματική ρύθμιση του χρηματοπιστωτικού συστήματος, και πάλιν δεν θα έπρεπε να αναμένει κανείς μια νέα, μακροχρόνια περίοδο οικονομικής άνθησης.

Πρόκειται για μια κρίση δομικού χαρακτήρα, δηλαδή, πιο συγκεκριμένα, για μια κρίση των σχημάτων αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Απέτυχαν οι νεοφιλελεύθερες προσπάθειες εξόδου από το μακροχρόνιο καθοδικό κύμα της μεταπολεμικής περιόδου που, στον ανεπτυγμένο κόσμο, χρονολογείται από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Αυτό το καθοδικό κύμα προήλθε από μιαν αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, χωρίς αύξηση του ποσοστού εκμετάλλευσης ικανής να την εξουδετερώσει. Το αποτέλεσμα ήταν η πτώση του ποσοστού κέρδους και του ποσοστού συσσώρευσης του κεφαλαίου, η μείωση των ρυθμών μεγέθυνσης, η μαζική ανεργία και φτώχεια ως δομικά πλέον χαρακτηριστικά του συστήματος.

Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές από τις αρχές του 1980, περιλαμβανομένης της «παγκοσμιοποίησης», επιδίωξαν την ανάκαμψη του ποσοστού του κέρδους διαμέσου της καθήλωσης του ρυθμού αύξησης των πραγματικών μισθών σε σχέση με το ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας. Πράγματι, στις μεγάλες τουλάχιστον ανεπτυγμένες οικονομίες, είτε βασιστεί κανείς στα δεδομένα των εθνικών στατιστικών είτε σ’ αυτά της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, παρατηρείται μιας σαφής ανάκαμψη του ποσοστού του κέρδους.